ĐOÀN TỬ QUANG

Sinh triều Gia Long, tại làng Phụng Công, tỉnhm Hà Tĩnh .

Văn hay chữ tốt, mà đi thi từ nhỏ đến 80 tuổi chỉ đỗ hai khoa tú tài .

Đến năm canh tí, Thành Thái 12 (1901) lại vào thi trường Nghệ, bấy giờ vừa 82 tuổi . Sau 4 kỳ, được 2 kỳ phê ưu, 2 kỳ thứ . Khi xướng danh, Phan Bội Châu đỗ thủ khoa, vì được 3 kỳ ưu, 1 kỳ thứ . Đoàn chỉ kém 1 kỳ ưu, đáng đỗ á nguyên . Song vì xét trong quyển, nơi cộng những chỗ tẩy xóa, phải có nêu 3 chữ Cộng Quyển Nội thì ông lại quên viết, thành ra phạm trường quy . Lẽ ra bị đánh hỏng tuột, nhưng may chủ khảo là tế tửu Khiếu Năng Tĩnh thấy ông râu tóc bạc phơ, lấy làm ái ngại, liền làm sớ thanh tự tâu vua xin lấy ông đỗ, nhưng cho đỗ cử nhân thứ 29 (khoa này 30 cử nhân).

Khi ban yến, theo lệ mỗi ông được lấy thêm phần mang về nhà, để gia đình cùng được hưởng ơn vua, quan trường thấy Đoàn cũng gói phần bèn hỏi đùa:

- Ông đem về chia cho các cháu ư ?

- Bẩm xin chia cho mẹ tôi trước đã, vì 2 năm nữa mẹ tôi vừa một trăm tuổi .

Chủ khảo nhân đó làm một bài Nhai sự ký để thuật lại việc này, trong bài có câu:

Niên phù Lương Hiệu
Bảng áp Tôn Sơn

- Tuổi ông bằng ông Lương Hiệu đời Tống, 82 tuổi mới đỗ trạng nguyên, ông đỗ gần cuối bảng cử nhân, đè được ông Tôn Sơn đời Đường đỗ đội bảng .

Khi về vinh quy, các quan tỉnh Nghệ tặng ông hai bài thơ:

Khả thị Hương sơn Đoàn tú tài
Niên hoa bát thập nhị hồi khai
Văn trường bạch chiến tu như kích
Đoạt đắc nhất chi đan quế lai

Đoạt đắc nhất chi đan quế lai
Thong dong huề trượng quá nam cai
Từ vi cửu thập bát tuế hĩ
Thủy kiến nhi lang đắc ý hồi

- Khá vậy thay tú tài họ Đoàn ở Hương sơn
- Niên hoa đã tám mươi hai lần nơ
- Bạch chiến ở trường thi, râu cứng như mác
(Bạch chiến là đánh nhau bằng bút, không phải binh khí)
- Cướp được một cành quế đỏ mang về
- Thong thả chống gậy đi qua cõi Nam cai
- Ớ nhà mẹ già đã 98 tuôi
- Mới thấy con đắc ý đưa tin mừng về

Bài dịch Nhân Phủ
Khá lắm! Hương son Đoàn tú tài!
Xuân xanh vừa đúng tám mươi hai
Trường văn múa bút râu như mác
Quế đỏ cành thơm cướp vác vai

Quế đỏ cành thơm cướp vác vai
Ung dung chống gập tới Nam cai
Nhà huyên tuổi hạc chín mươi tám
Giờ thấy con ta đắc ý rồi !

Thủ khoa Phan Bội Châu cũng mừng câu đối nói lên được ý nghĩa của mọi người về cái đỗ của Đoàn :

Sảo tá thiên công, quyệt tá thiên công, trực tương tân khổ thí tài hoa, cơ cơ phụ bát thập niên tiền thư kiếm trái .

Kỳ đích nhân vật, khoái đích nhân vật, nghĩ bả văn chương hoàn tạo hóa, hảo hảo khan thiên vạn lý ngoại phong vân trình .

- Khéo là thợ trời, giả dối là thợ trời, đem mùi cay đắng thử người tài hoa, một suýt nữa thì ông vỗ mất nợ thơ kiếm đã 80 năm .

- Ông là người rất lạ, lại là người rất thú, nay đưa văn chương trả nợ đời, ta xem hội phong vân nghìn muôn dặm của ông rồi ra sao .

Đã ngoài tám mươi mà còn cố thi lấy đỗ, đỗ rồi để làm gì ?

Đem cái tuổi tráng niên qui vào một chuyện thi đỗ, tuy có tỏ là kiên nhẫn phi thường đấy, nhưng không nghĩ rằng sự nghiệp kẻ nam nhi há chỉ ở trong sự thi đỗ . Giá đem cái kiên nhần ấy dùng làm việc cho đời, có phải hữu ích hơn không .

Ông đồ là truyện lạ, đến tuổi thọ lại càng thêm lạ . Năm giáp tý (1924: Khải Định 9) gặp lễ tứ tuần đại khánh, các quan tỉnh Nghệ làm sớ tâu về triều đình, ông được bàn hàm Hàm Lâm Viện Thị Độc . Năm ấy đã 107 tuổi, qua năm sau thì mất .

Sự nghiệp của ông sau khi đỗ, tóm lại chỉ có bấy nhiêu ...