LÊ DỰ & MAI HỮU DỤNG

Lê Dự người tỉnh Thanh Hóa, nổi tiếng hay chữ, nhưng thi mãi không đỗ .

Đến tháng 6 năm quý mão, Thành Thái 15, có khoa thi hương ở Thanh Hóa, ông với người bạn cùng tuổi Mai Hữu Dụng, cùng đi thi, nhưng cả hai đều hỏng . Bèn rủ nhau ra Bắc chơi giải buồn . Tháng 10 năm ấy đến Nam Định, vừa gặp khoa thi; có hai người nghe tiếng hai ông hay chữ, đến nhờ thi hộ .

Mai Hữu Dụng làm gà cho một người, văn 3 kỳ đều được ưu, bình, đã có bảng được vào phúc hạch . Lệ trường thi, quyển nào có ưu, bình, mới được vào phúc hạch, để định hạn cử nhân cao thấp, còn 3 kỳ đứng thứ cả thì liệt vào hạng tú tài .

Nhưng đến kỳ phúc hạch, bị kiểm soát rất ngặt, họ Mai không dám đội quyển vào thi hộ, mà người đứng tên thì học lực lại kém quá, sợ vào trường làm bài không nổi, nên phải cáo ốm, không dự thí . Vì thế nên hỏng, không đỗ cử nhân, mà cũng không được tú tài .

Còn Lê Dự làm gà cho người thứ hai, 3 kỳ chỉ được có thứ thôi, người này được đỗ tú tài .

Cách 3 năm sau, đến khoa bính ngọ, Thành Thái 18, hai ông lại cùng đi thi hương trường Thanh Hóa . Khhi xướng danh, Lê Dự đỗ giải nguyên, Mai Hữu Dụng đỗ á nguyên . Lê mừng Mai câu đối:

Dữ ngã đồng thuật, hựu dữ ngã đồng canh, ký tích niên khách địa du hồng, năng thanh cơ áp ngã,

Hữu quân chi tài, nhi hữu quân chi ngộ, tiện nhĩ nhật trường đồ siển ký, hồi thủ cách phùng quân .

- Với ta cùng học lại với ta cùng tuổi, nhớ ngày trước lúc đi chơi, như chim hồng bay đất khách, tiếng hay chữ của ông, chút nữa thì đè ta,

- Có tài học như ông, nên có sự gặp gỡ như ông, mừng ngày nay, đường trường ngựa hết sức chạy, quay đầu lại, lại gặp ông .

Câu trên: nhắc lại chuyện hai ông khi ra Bắc chơi, Mài làm gà quyển ưu được vào phúc hạch, nếu lọt phúc hạch thì đỗ cử nhân, còn quyển mà Lê gà chỉ đỗ tú tài, thế là chút nữa tiếng hay chữ của Mai hơn hẳn Lê .

Câu dưới: hai ông nay đi thi, đều hết sức trổ tài, Mai đỗ dưới Lê (Lê quay lại, thấy Mai đứng ngay sau lưng mình, như thế đủ biết tài học Mai kém Lê).

Cách mấy năm sau, Lê Dự liên can vào đảng Văn Thân Thanh Hóa, bị đầy lên Lao Bảo, rồi mất ở đấy .

Còn Mai Hữu Dụng, đến khoa quý sửu, Duy Tân 7, đỗ tam giáp tiến sĩ . Người ta bảo như thế là ứng vào câu: Hữu quân chi tài, nhi hữu quân chi ngộ .

Tuy nhiên, tài ngộ của Mai có vẻ vang đấy, nhưng chưa ắt đã hơn Lê: Lê Dự chết trước mà khí tiết còn lại về lâu dài ...