ĐỖ HUY UYỂN (Biện lý La Ngạn)

Quê làng La ngạn, huyện Đại an, nay thuộc phủ Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định .

Đỗ phó bảng khoa tân sửu, Thiệu Trị I (1841) làm quan đến chức biện lý hộ Hình, nên khi về nghỉ, người ta thường quan gọi là ông Biện Lý La Ngạn .

Ông là bậc văn chương lỗi lạc, nổi tiếng đương thời . Cha làm tuần phủ ở Trung Việt có tính hay khoe tài con . Một năm kia, nhân về hầu vua đúng dịp có khoa thi hội, gặp nhân viên hội đồng sắp sửa đi chấm thi, cụ cao hứng nói đùa: năm nay tôi có thằng lớn đi thi hội, các bác về chịu khó xem sách lại, mới chấm nổi văn nó, chứ đừng hồ đồ, cháu có cười cho đấy!

Mấy ông đều lấy làm phật ý .

Khi vào thi hội, quyển thi rọc phách xong, việc chấm bài được thi hành chu đáo, đến khi hồi phách quyển của Đỗ Huy Uyển bốn kỳ cộng mười bẩy phân, đáng đỗ đầu . Nhưng hội đồng nhớ lại chuyện trước vẫn còn căm tức, nên dù không thể đánh hỏng được, cũng cố ý tìm trong quyển xem có chữ nào có thể chỉ trích được chăng, để dìm . Tìm mãi về kim văn, thấy có chữ Đáp Thiên Khiển nghĩa là "vua phải sửa mình để tạ lỗi với trời", các quan dâng sớ bẻ ba chữ ấy là khiếm trang, nên chỉ cho đỗ cuối bảng . Khi thấy tên đội bảng, Đỗ Huy Uyển toan trả lại sắc phó bảng, để thi khoa sau, nhưng bè bạn khuyên can mãi, ông mới chịu thôi . Sau đó được bổ làm quan, lên đến chức biện lý bộ Hình, rồi cáo về nhà dạy học .

Khi ông ở nhà dạy học, thường tự phụ là hay chữ bậc nhất; văn chương của ai cũng không coi ra gì . Những làng ở quanh miền La Ngạn, phàm có công việc hiếu hỉ, đều đến xin chữ của ông . Một hôm, làng Thức Vụ mở hội đánh vật . Hương chức ủy phó lý đến xin bốn chữ đại tự để treo trước sân vật . Ông nói: bốn chữ phải đưa 4 nén bạc .

Phó lý xin vâng, khất đến sớm hôm sau đem bạc đến lấy chữ . Rồi y về trình làng, lấy bạc đem về nhà cất cho kỹ .

Phó lý vốn biết ông đã lòa, việc văn chương cứ đến tối thường bàn với con trai là hoàng giáp Liêu, nên vào khoảng chập choạng, anh ta lẻn vào sau nhà ông để nghe trộm .

Quả nhiên đến tối, Liêu ở ngoài về, ông gọi bảo: Làng Thức Vụ xin thày bốn chữ để treo trên đám đánh vật, thày định cho: "Anh hùng trần lực" hay "Trần lực tựu liệt", anh tính chữ nào hơn ?

Liêu thưa:
- Hai chữ cùng hay cả, nhưng chữ "trần lực tựu liệt" hơn vì là ở chính văn, còn chữ "anh hùng trần lực" thì ở bài bàn (1).

Anh phó lý nghe được lẳng lặng ra về .

Sáng hôm sau mặt trời đã lên cao, vẫn không thấy phó lý đến, mà nghe bên đình làng Thức Vụ đã thúc trống đánh vật, ông bèn sai người sang xem . Khi nghe thưa lại rằng bốn chữ "Trần lực tựu liệt" đã treo rồi, ông mới ngã người ra, biết mình mắc hợm anh phó lý, mà đành phải chịu, quay lại dặn người nhà:
- Nhà ta chẳng có tiền bạc gì lắm mà cần phải đề phòng trộm đạo, nhưng từ nay đêm hôm nên chặn cửa ngõ cho kỹ, vì bây giờ lại mới nảy ra cái giống ăn trộm chữ!

Bởi đề phòng kỹ thế, nên thủ đoạn phó lý trên đây không ai tái diễn được . Tuy vậy mà ông cũng còn bị một vụ trộm nữa, nói la vụ cướp giật thì đúng hơn, vì người chủ mưu đã làm như giật ngay trên tay ông .

Một làng gần đó lập đền thờ bà chúa Mây, cần có bức hoành treo trên điện . Thầy lý đến xin chữ, đã thỏa thuận với ông biện lý mỗi chữ một nén bạc . Nhân có hoàng giáp Liên ngồi đó, ông bàn:
- Thày nghĩ chỉ có: Dữ thiên vô gián (không cách biệt với trời) là hay tuyệt: trời với mây mà lại!

Lý trưởng vội đứng lên, chắp tay thưa:
- Bẩm cụ, bốn chữ này đã có người cho rồi đấy ạ . Họ đã cho nào "Dữ thiên vô gián", nào "Dương dương tại thượng", nào "Trạc trạc quyết linh" ... Để xin cụ bốn chữ khác, mai con đến lấy .

Thày lý từ về, rồi cũng như phó lý bữa trước, mai không trở lại, mốt cũng chẳng thấy đâu . Đến khi đền khánh thành, ông biện lý cho người sang xem, thì bức hoành đề đúng bốn chữ của mình: "Dữ thiên vô gián"! Ông chưng hửng, chép miệng:
- Hừ, quân láo thế thì thôi!

Thì ra thày lý đã lập thế sẵn, hễ ông cho chữ nào thì nói luôn ngay rằng chữ ấy người khác đã cho rồi, để khỏi ... trả tiền!

Một hôm đương buổi học, một thanh niên trạc ngoài hai mươi tuổi, vào nói là học trò lỡ độ đường, xin giúp đỡ .

Ông có ý khinh, hỏi:
- Anh là học trò thực à, đã học đến sách gì rồi ?

Thanh niên thưa:
- Cháu mới học hết sách Tam tự tam tiếc, và đã học sang sách Hán sách hiếc .

Nghe lối ăn nói hỗn hào, ông giận lắm, nhưng nén tâm, bảo:
- Anh đã học đến sách Hán, nay ta ra cho câu đối, đối được sẽ cho năm quan tiền, còn như không đối được thì sao ?

Thanh niên thưa:
- Nếu không đối được thì xin chịu đánh đòn 30 roi .

Ông liền ra:
Đoạt Triệu bích, bạt Triệu kỳ, Triệu tốt bất tri Hàn kích Triệu .
- Cướp thành nước Triệu, giở cờ nước Triệu, mà quân nước Triệu không biết là Hàn Tín đánh nước Triệu .

Thanh niên đối ngay:
Nhập Tần cung, trừ Tần pháp, Tần dân đại hỉ Hán vương Tần .
- Vào cung nhà Tần; trừ phép tàn bạo nhà Tần, dân nhà Tần rất mừng được Hán làm vua nước Tần .

Câu ra có ý bảo người thanh niên: bị đánh đến nơi rồi mà không biết đấy .

Câu đối lại, thanh niên ngầm bảo: ta định vào nhà ông để trừ tính ônh hay đánh .

Còn tiếp ....