NGUYỄN TỬ MẪN (Huyện Hiệp Hòa)

NGUYỄN TỬ MẪN (Huyện Hiệp Hòa)

Người làng Thúy Điền tỉnh Ninh Bình, đỗ cử nhân đời Thiệu Trị. Văn tài cao, khí tiết vững, sở trường về quốc văn. Làm tri huyện Hiệp Hòa Bắc Ninh ít lâu rồi cáo quan về nhà dạy học, nên thường gọi là ông Hiệp Hòa. Bấy giờ, tuổi tuy đã cao mà sức vẫn khỏe, tai mắt đều sáng .

Cứ lệ thường, mỗi ngày viết 6 tờ giấy chép mỗi tờ 8 dòng, ngày nào bận không viết được, thì hôm sau lại viết bù cho đủ số .

Ông có bài thơ tự vịnh:
Má lóm da nhăn, tóc bạc phơ
Mũ tai gương mắt, gậy đùa gua (1)
Có vôi vẫn đỏ ăn trầu cháu (2)
Còn nước, nhưng không uống rượu cô (3)
Một tí bụi trần chưa bén bảng (4)
Năm canh hồn bướm chẳng mơ hồ (5)
Có ai hỏi lão chi là thích ?
Bút, mực, nghiên cùng sách mấy pho ...

(1) Trúc đùa gua là thứ trúc dùng để làm gậy
(2) Phong dao: "Có trầu mà chẳng có cau, làm sao cho đỏ môi nhau thì làm". Nhưng đây là ăn trầu chưa phải giã hộ bằng cối
(3) Phong dao: "Còn trời còn nước còn non, còn cô bán rượu anh còn say sưa"
(4) (5) Cố ý cùng chữ tí đối với chữ canh

Và bài thơ:
Sáng Ngủ Dậy Muộn

Tiếng gà bên gối té tè te
Bóng ác trông ra hé kẽ hè
Cây mấy cành cao, chon chót vót
Hoa năm sắc nở tóe tòe toe
Chim tình bầu bạn kia kìa kịa
Ong nghĩa vua tôi nhé nhẻ nhe
Danh lợi chẳng màng ti tí tị
Trửa trừa trưa dậy khỏe khòe khoe

Bài này tài tình, là ghép 3 chữ cuối câu, cùng văn với nhau, thể vĩ tam thanh .

Sau Hoàng Giáp Liêu có họa, nhưng chỉ họa một vần: ông họa bài này vào lúc kinh thành đã thất thủ, phải bỏ trốn về quê nhà, có ý than thở về thời thế và ngỏ tâm sự mình:

Nhác trông gió cuốn chiếc buồm te
Tấc dạ bâng khuâng cuốc tháng hè
Mõ gỗ chẳng hề khua lóc cóc
Kèn đồng âu những thổi tò loe
Thảnh thơi ngõ hạnh chim đưa đón
Văng vẳng vườn quỳnh nhạn nhắn nhe
Bé nhỏ ví hay cơ hội thế
Nghìn vàng một chữ chẳng đem khoe


Hiệp Hòa có nhiều câu đối nôm, như câu tự vịnh:
Vợ cả vợ hai không vợ cả
Con trai con gái có con trai

Nguyên là ông có hai bà, khi ấy đều mất rồi, mà con trai con gái đều có cháu trai cả .

Lại câu:
Ngoái cách năm hai đạo chiếu đăng quang, bể Bắc trời Nam, táng khảo tỷ, con nào không nước mắt.

Giêng sang độ, bốn ông già mở cảnh, ngày xuân chén hạ (chén mừng) cuộc hương thôn, cái ấy phải non tay

Câu trên: cuối năm ngoái sang năm nay, vua Dục Đức, vua Hiệp Hoà, đều có chiếu đăng quang rồi cùng bị giết . Táng khảo tỷ: vua chết cũng như cha mẹ chết

Câu dưới: lệ làng sang tháng giêng, có bốn ông lên lão ăn mừng, ông cho là một cuộc hương ẩm ăn uống phải vừa vừa thôi .

Nhưng câu đối dụng ý: Bắc Nam đối với Xuân Hạ, con đối với cái, nước mắt đối với non tay .

Lại như câu đối dán chơi:

Sáng sáng ăn sáng rồi; cầm quyển mới, kỳ cui ký cúi viết vài chương, đoạn thu gương mắt, xếp khăn tay; dắt bút vào tam sơn, ngả lưng ngáy khò khò cho tối xuống .

Ngày ngày ngủ ngày dậy; vớ câu cũ, phếu pháo phều phào ngâm mấy khẩu, đứng dậy ngắm chậu hoa, nhìn cây thế, rê chân bách bộ, vỗ tay cười khanh khách với trăng lên .

Và như câu:
Già ưa người ta chiều, rét chiều hong, nồng chiều quạt, lưng đau ruột xót, chiều canh ngọt cơm ngon, cối răng voi, chày sắt nghiền dồn, chiều được lão, chị hầu non chừng một .

Thầy dạy học trò đối, tình đối thú, ngủ đối chơi, tóc bạc da mồi, đối mày ngài mắt phượng, trống bụng cóc dùi son đánh xuống, đối thầy già con hát trẻ vừa đôi .

Khi biện lý La Ngạn Đỗ Huy Uyển lên thọ thất tuần, Hiệp Hòa có câu đối mừng:

Quan trên chữ nhất đứng hai hàng, Thủ khoa Hoàng Giáp
Cụ tuổi bẩy tuần ngồi một cặp, đầu phát bạch canh

- Ý nói con trai cụ Biện lý là Hoàng Giáp Liêu, thi hương đỗ thủ khoa, thi đình đỗ Hoàng Giáp đều là thứ nhất

Câu dưới: cụ ông cụ bà cùng 70 tuổi, đầu đã đổi ra tóc trắng . Nhưng cố ý lấy chữ thủ đối với chữ đầu, hoàng đối với bạch, giáp đối với canh .

Ông mất năm 92 tuổi, tân sửu, Thành thái 13 (1901).

Khi ấy đốc học Ninh Bình Nguyễn Thượng Hiền có câu đối viếng:
Lâm ngoạ hữu dư thanh, tửu tận nhàn hoa do mãn kính
Ngã lai tư nhất kiến, đơn thành tiên hạc hốt lăng không
- Ông nằm ẩn ở trong rừng, có khí tiết thanh cao, uống cạn chén rượu, mà vườn vẫn còn đầy hoa cúc
- Ta đến đây mới gặp cụ một lần, mà bài thuốc tiên đã luyện xong, nay cưỡi hạc bay đi mất

Hoàng giáp Liêu cũng có câu đối viếng ông, câu đối làm sẵn từ mấy năm trước, vì Liêu chết trước ông hai năm:
Độc kỳ văn như tinh như sương, như tuấn mã khinh xa, ư thế hữu danh tư diệc túc
Giả nhi hóa vi đàn vi luân, vi thử can trùng tí, tùy thiên sở phú hựu hà vưu .

- Đọc văn ông sáng như sao, như sương, nhanh như ngựa khỏe, xe nhẹ, ông có danh ở đời như thế là đủ
- Ví ông mất đi, hoá ra cây đàn, ra cái xe, ra gan con chuột, ra càng con sâu tùy ý trời cho không oán trách gì (điền thử can trùng tý, sách Trang tử, điển tuấn mã khin xa lấy ở cổ văn).